Russianartspecialist.nl -  Dr. Inge Wierda, art historian
My Blog

Malevich' feestje in het Drents Museum Assen!

Het boerenleven in de kunst van Malevich
Veel mensen bezochten vorig jaar de grote expositie Kazimir Malevich en de Russische avant-garde in het Stedelijk Museum in Amsterdam, waar Malevich' werk tot en met 1927 te zien was. In het Drents Museum in Assen is nog t/m 15 maart een glasheldere presentatie van zijn laatste meer figuratieve fase (1928-1935) te zien, waarin hij het motief van de boer weer oppakte. 
Malevich, die in zijn jonge jaren een opleiding aan een landbouwschool in de Oekraïne had gevolgd voordat hij kunstenaar werd, gaf de boeren een eigentijds gezicht in deze voor hen zo zware periode van gedwongen landbouwcollectivisatie (1927-32). Daarbij verloochende hij zijn suprematistische vormentaal niet.
 
Tot aan zijn dood in 1935 bleef hij heilig geloven in zijn 'suprematistische' revolutie van 1915. Net als de meeste avantgardistische tijdgenoten had hij gehoopt dat een beter tijdperk zou aanbreken met meer sociale gelijkheid. Na de oktoberrevolutie van 1917 had hij zich vol vuur ingezet om het kunstonderwijs en museumbeleid te hervormen, geschoeid op suprematistische leest. Ook paste hij zijn geometrisch abstracte taal toe op architectuurontwerpen, en zelfs op porceleinen theepotten. Een constructivist zou hij echter nooit worden; hij geloofde niet zonder meer in technologische vooruitgang. Hij was kritisch en zag met eigen ogen dat techniek op oneigenlijke wijze gebruikt desastreuze gevolgen kon hebben.
 
Nadat hij in 1926 ontslagen was als directeur van het Insituut voor Artistieke Cultuur in Leningrad, had hij zijn suprematistische boeltje bij elkaar gepakt, schilderijen en onderwijsmaterialen mee naar Berlijn genomen in de hoop een nieuwe baan aan het Bauhaus te krijgen in deze stad. Het verhaal is bekend. Na zes maanden keerde hij met lege handen naar Rusland terug. Daar was het eerste vijfjarenplan in werking getreden en moest hij met lede ogen toezien dat de boeren opnieuw werden uitgebuit. Kleine zelfstandige boeren werden gedwongen toe te treden tot collectieve landbouwbedrijven, kolchozen, die met landbouwmachines gemoderniseerd dienden te worden. Boeren moesten een derde deel van de graanopbrengst afstaan aan de staat ten bate van de zware industrie. In 1861 nog bevrijd uit de lijfeigenchap van de landadel, werden boeren er nu onder gehouden door de staat.

Gedesillusioneerd verweet Malevich zijn tijdgenoten collega's dat ze dit actuele drama op het platteland in beeld brachten in een stijl uit het verleden in plaats van in het door hen uitgevonden revolutionaire moderne idioom. “Kunstenaars die de weg van de monumentale schilderkunst zijn ingeslagen, begeven zich in de wereld van de antieke catacomben (…) Ze negeren de wegen van de moderne 20e eeuwse schilderkunst en bewegen zich in de richting van de 15e eeuw”, schreef hij in 1930. Hij wou een statement maken voor zowel de moderne kunst als de Russische boer.

Niet meer verbonden aan onderzoek en onderwijs, keerde Malevich in 1928 naar de schilderkunst terug. Hij beweerde dat zijn boerenstukken juist toen uitermate relevant waren. Als de Nederlandse boerenschilder Van Gogh borduurde hij voort op eerder gebruikte motieven in deze laatste, moeilijke fase van zijn leven. Hij stak zijn boeren in een kubofuturistisch jasje en gebruikte felle en frisse moderne kleuren als in zijn suprematistische werken.
 
Zijn boeren waren krachtige types, zonder gezicht, die als Légeriaanse machines op het land werkten. Enerzijds gaan ze op in het landschap, zijn ze één met de natuur als in zijn vroegere kubofuturistische boerenstukken. Anderzijds portretteert Malevich boeren als de nieuwe martelaren tegen de achtergrond van een kruis en met overvliegende vliegtuigen in de lucht (zie linksboven en hiernaast). Hun arbeid en individueel welzijn werden geofferd voor een totalitair regime dat blind in de economische benefits van technologische voortuitgang geloofde. Alles moest daarvoor wijken.  
         
In een van zijn laatste werken is te zien hoe een boerenfiguur volledig op zichzelf teruggeworpen het suprematisme alleen nog in zichzelf draagt. Het suprematisme was dood verklaard, handen, hoofd en voeten zwart gekleurd (op tekeningen is er een kruis ingezet), maar de boerin was een wit corpus gegeven. Het oneindige wit waarin geometrische vormen in zijn suprematistische werken zweefden, was nog altijd te vinden. Zo heeft Malevich -toen collega avantgardisten waren overgegaan tot een sociaal-realistische stijl of reeds lang naar het buitenland waren uitgeweken- binnen de marges van het mogelijke een statement gemaakt voor artistieke, politieke en spirituele vrijheid.
  
Toen echter in 1932 bij wet bepaald werd, dat de sociaal-realistische stijl de enig toegestane was onder Stalins terroristische bewind, paste hij zich noodgedwongen aan. Zijn laatste portretten zijn figuratief op een manier die hij eerder nooit voor mogelijk had gehouden: anti-modern en ouderwets. Toch gaf hij in die naturalistische portretten nog te kennen waar hij voor stond door te signeren met een zwart vierkantje. 'Kunst is een weg naar kosmisch bewustzijn', had de hem bekende tijdgenoot Pjotr Ouspensky geschreven. Getuige zijn geschriften, ging Malevich' verlangen daarnaar uit. Een late tekening van een boer, een man, (Malevich?) uit de Khardzhiev collectie is Mysticus (1930) getiteld. Mogelijk had de Russische freelance kunsthistorica Alexandra Shatskikh gelijk, toen zij op het in januari 2014 gehouden Malevich-symposium in het Stedelijk Museum Amsterdam beweerde, dat Malevich nog altijd onbegrepen is in binnen- en buitenland. Zij noemde hem een mysticus.

 
Illustraties:
1. Kazimir Malevich, Kop van een boer, 1928-29, olie/doek, 69 x 55 cm, RM (Russisch Staatsmuseum, St.-Petersburg)
2. Nikolai Evgrafov, Nieuw leven, 1929-30, olie/doek, 87 x 125, RM
3. Kazimir Malevich, Vrouwen op het veld, 1928-29, olie/doek, 106 x 125 cm, RM
4. Kazimir Malevich, Kop van een boer, 1928-29, olie/doek, 71.7 x 53.8 cm, RM
5. Kazimir Malevich, Boerin, vroeg 1930s, olie/doek, 98.5 x 80 cm, RM
6. Kazimir Malevich, Mysticus, 1930, potlood/papier, 34 x 21.5 cm, SMA (Stedelijk Museum Amsterdam)    


Excerpt uit de lezing "Het boerenleven in Malevich' kunst" door dr. Inge Wierda, Russische kunst specialist, gehouden op maandag 23 februari (Malevich' verjaardag) 2015 in het Drents Museum Assen.                 

Voor meer informatie over de expositie, zie www.drentsmuseum.nl. Klik hier voor een impressie.
Website Builder provided by  Vistaprint